بارگاه حضرت معصومه(س)؛ محور ترویج الگوی زن برتر در ایران اسلامی

درخشش نام حضرت معصومه(س) در تاریخ اسلام تجلی گاهی از علم، وارستگی و مهرورزی است که نه تنها کیان حریم اهل بیت(ع) را پاس می دارد، بلکه الگویی بی نظیر برای زنان و دختران مسلمان در طول تاریخ تا عصر حاضر به شمار می آید.

یکی از ابعاد مهم روایت الگویی حضرت معصومه(س)، شکستن تصورهای تقلیل گرایانه درباره نقش زن در تاریخ دینی است. برخی روایت های سطحی، زنان قدسی را صرفا در جایگاه عاطفی یا خانگی بازنمایی می کنند، حال آن­که سیره حضرت معصومه(س) نشان می دهد زن مسلمان می تواند هم حامل معرفت دینی باشد، هم برخوردار از شأن معنوی ممتاز و هم صاحب نقش تاریخی و اجتماعی است.

خبرنگار ایکنا به گفتگو با حجت الاسلام والمسلمین روح الله توحیدی نیا عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به مناسبت وفات حضرت معصومه(س) پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - چه پیشینه ای از حضور شیعیان در قم و ارتباط آنان با ائمه(ع)، زمینه ساز حضور حضرت معصومه(س) در این شهر شد؟

با گذشت حدود شش دهه از فتح نقاط مرکزی ایران توسط مسلمانان، برخی شیعیان از طایفه اشعری که از روحیه ای انقلابی برخوردار بودند، برای به دور ماندن از جنایات حجاج بن یوسف، حاکم اموی در کوفه و بصره، به روستاهایی در قم پناه آوردند. این گروه سابقه ای درخور در حمایت از ائمه(ع) داشتند؛ برای نمونه می توان از حضور مؤثرشان در رکاب امام علی(ع) در نبرد صفین و حضور و شهادت برخی از آنان در قیام مختار یاد کرد.

پس از مهاجرت یادشده، آنان به رغم دور بودن از مدینه، همچنان با امام باقر(ع) ارتباط داشتند و نام برخی از ایشان در فهرست یاران صادقین(ع) به ثبت رسیده است. تبعیت و ارادتی که اهل قم از همان دوره به ائمه(ع) داشتند، سبب شد امام صادق(ع) برای قم و اهل آن حساب ویژه ای باز کنند. حضرت هنگام حضور بزرگان قم در مدینه به آنان عنایت خاصی می کردند و با تعابیر گوناگون، اهل قم را از شیعیان خاص خود می خواندند.

این ارتباط با اهل بیت(ع) حفظ شده و در دوره امام رضا(ع) گسترش یافت. اهل قم توسط امام رضا(ع) نیز با عنوان شیعیان حقیقی مورد تمجید قرار گرفتند. در همین دوره، فقیه برجسته امامی، زکریا بن آدم، مورد توجه حضرت قرار داشت.

مطابق روایتی، امام رضا(ع) پیش از مهاجرت به مرو، برخی پیروان خود را به دلیل دوری از مدینه، برای حل مسائل شرعی و اعتقادی به او ارجاع داده و او را امین در امور دین و دنیا خواندند. او نیز حضوری به خدمت حضرت رسیده، به عنوان وکیل حضرت با ایشان مکاتباتی داشته و کتابی با عنوان «مسائل الرضا(ع)» نگاشته است.

نکته دیگر آنکه به تصریح منابع، قمی ها با آغاز خلافت عباسیان همچنان خط مشی ستیزه جویانه و جدایی طلبانه آشکاری را نسبت به حکومت وقت اتخاذ کرده اند. بنابراین تا اینجا روشن شد که در زمان مهاجرت حضرت معصومه(س) به سوی مرو نخست قم در درجه اول، محل و پناهگاه مهمی برای شیعیان بوده است.

دوم شیعیان این منطقه مورد تأیید و حتی احترام ائمه(ع) بوده اند. سوم از جهت علمی در تکاپوی جدی برای بهره مندی و ترویج معارف اهل بیت(ع) بودند، چهارم از جهت اندیشه سیاسی کاملاً هماهنگ با ائمه(ع) بوده و متحد و هماهنگ در برابر دشمنان اهل بیت(ع) عمل می کردند.

این زمینه های عمیق اعتقادی، علمی و سیاسی بود که قم را شایسته میزبانی از حضرت معصومه(س) ساخت و آن حضرت با شناخت ظرفیت اهل قم در دفاع از تشیع و علاقه مندیشان به معارف اهل بیت(ع)، نزد ایشان حاضر شدند.

ایکنا_ائمه(ع) چگونه به قم و بارگاه حضرت معصومه(س) محوریت بخشیدند؟

از دیرباز، یکی از راهبردهای ائمه هدی(ع) برای ایجاد ارتباط و انسجام بیشتر شیعیان در شرایط دشوار سیاسی و مذهبی، بهره برداری از ظرفیت زیارت بارگاه معصومان(ع) و فرزندان ایشان بوده است و روشن است که بیشترین محدودیت ها برای ارتباط با ائمه(ع) مربوط به اواخر عصر حضور است.

در چنین شرایطی که شیعیان از دسترسی مستقیم به امامان محروم بودند و اختناق سیاسی و مذهبی گسترده ای حاکم بود، ائمه(ع) نیازمند ایجاد پایگاه هایی برای تجمع، هدایت و حفظ هویت شیعی بودند.

قم از همان دوره اشعری ها به عنوان پناهگاه شیعیان، محل تأیید و احترام ائمه(ع) و کانون تلاش علمی و سیاسی هماهنگ با اهل بیت(ع) شناخته می شد. اهل قم توسط امام صادق(ع) شیعیان خاص و توسط امام رضا(ع) شیعیان حقیقی خوانده شدند. با این حال، قم پیش از حضور حضرت معصومه(س) یکی از مناطق معروف به حضور شیعیان بود، اما همچنان تا تبدیل شدن به نقطه کانونی تشیع امامی فاصله ای بسیار داشت.

آنچه این محوریت را کامل کرد، حضور حضرت معصومه(س) در قم بود. به رغم حضور و فعالیت بزرگانی از اصحاب ائمه(ع) در قم، با شکل گیری بارگاه نوه رسول خدا(ص) و حضرت امیر(ع)، فرزند امام کاظم(ع)، برادر امام رضا(ع) و عمه امامان بعدی در شهر قم، شرط لازم و کافی برای آن فراهم شد که ائمه(ع) بر این مکان حساب باز کرده و در شرایط اختناق موجود، شیعیان را برای حضور در آن شهر ترغیب کنند.

مهم ترین شاهد آن است که امام رضا(ع) در میان بستگان درجه یک خود، تنها در مورد زائران قبر پدرشان، امام کاظم(ع) و زائران قبر خواهرشان، حضرت معصومه(س)، اجر بهشت را با عبارت «لَهُ الجَنَّة» طرح کردند. امام جواد(ع) نیز این عبارت را تنها در مورد زائران قبر پدرشان، امام رضا(ع) و سپس زائران عمه شان، حضرت معصومه(س)، به کار برده اند.

ایکنا - درخصوص جایگاه حضرت معصومه(س) و نقش بارگاه ایشان در تعمیق فرهنگ دینی و الگوی زن مسلمان بفرمایید؟

بازخوانی روایات به روشنی نشان می دهد که درباره زیارت قبر هیچ یک از معصومان(ع) پس از چهارده معصوم، چنین فضیلتی، آن هم از زبان سه امام ذکر نشده است؛ مگر در مورد حضرت معصومه(س). این اقدام ائمه(ع) بر پایه شواهد متعدد، اثرگذار بود؛ چنان که معیار اصلی توسعه شهر قم، محل دفن حضرت معصومه(س) قرار گرفت، فرزندان امام جواد(ع) با حضور در قم بنایی را به عنوان حرم آن حضرت بنا نهادند و بسیاری از بزرگان شیعه به سکونت در این شهر اهتمام ورزیدند. افزون بر این، روایات یادشده از ائمه(ع) مخاطب خاصی ندارند و به عنوان توصیه ای عمومی و همگانی مطرح می شوند.

از این رو باید گفت حضور حضرت معصومه(س) در قم سبب شد برای نخستین بار، ائمه(ع) به عموم شیعیان سفارش سفر به این شهر را مطرح کنند و با این اقدام و به برکت حضور آن حضرت، مقدمات معرفی قم به عنوان مرکز علمی و فرهنگی تشیع فراهم شود.

بدین سان، ظرفیت نهفته در قم با حضور شخصیت های برجسته و به برکت حضور حضرت معصومه(س) در اواخر قرن سوم و قرن چهارم شکوفا شد و این شهر مؤثرترین جایگاه را در رشد و بالندگی علمی و معرفتی شیعه به دست آورد.

امروز جامعه ما از زیارت آن حضرت بهره مند می شود؛ اما پرسش این است که چگونه می توان از این ظرفیت عظیم، یعنی وجود بارگاه حضرت معصومه(س) بیش از پیش و به نحو شایسته تری بهره گرفت.

آنچه مهم است و به نظر می رسد مورد تأیید آن حضرت باشد، این است که در کنار تمامی برکاتی که این بارگاه برای ما دارد و تنها خداوند متعال از چیستی و گستره آن آگاه است، بارگاه حضرت معصومه(س) به عنوان محور و منشأ انتقال الگوی زن برتر به سراسر ایران اسلامی عمل کند.

این موضوع در شرایط کنونی کشور ما از آن جهت اهمیت دارد که دشمن با بکارگیری تمامی ابزارهای خود، درصدد تضعیف جایگاه زن، نقش او در خانواده و نیز شأن، عفاف و حیای اوست. در چنین شرایطی، ممکن است سازمان ها و نهادهای گوناگونی وظایفی بر عهده داشته باشند، اما نباید نقش یک شخصیت نورانی الهی و برجسته همچون حضرت معصومه(س) و عنایات او را نادیده گرفت.

اگر بارگاه آن حضرت به محور ارائه الگوی زن برتر به جامعه تبدیل شود، می تواند انگیزه و توانی مضاعف ایجاد کند و به تدریج هماهنگی ها و حرکت های خودجوش فراوانی را در کشور برای این امر فعال سازد.

توجه به این نکته ضروری است که حضرت معصومه(س)، به عنوان بانویی که هم محدثه بود و هم دارای مقامات معنوی والا و هم در عرصه اجتماعی با هجرت خود به قم در شرایط دشوار سیاسی نقش آفرینی کرد، الگویی کامل برای زنان مسلمان ارائه می دهد.

امروز نیز این بارگاه می تواند کانونی برای تربیت نسل هایی از زنان مؤمن، عالم، انقلابی و فعال در عرصه های علمی، فرهنگی و اجتماعی باشد. با نگاهی دقیق درمی یابیم که الگوی زن برتر در اسلام، زنی است که هم به علم و معرفت مجهز باشد، هم به معنویت و تقوا آراسته باشد و هم در اجتماع حضوری فعال و مسئولانه داشته باشد.

حضرت معصومه(س) نمونه کامل این الگو هستند و بارگاه ایشان می تواند به عنوان یک مرکز معنوی و فرهنگی، این الگو را به سراسر ایران اسلامی منتقل کند.

مسئولان باید توجه داشته باشند که بارگاه آن حضرت می تواند در تقویت جایگاه زنان مسلمان در جامعه و دفاع از ارزش های اسلامی در برابر تهاجم فرهنگی دشمنان، نقشی بی بدیل ایفا کند. بخشی از این اقدام می تواند معطوف به حضور میلیونی زائران از سراسر کشور و جهان در این بارگاه باشد و بخش مهم دیگر، ظرفیت زنان و دخترانی است که در شهر قم حضور دارند؛ رشد و ارتقای آنان و بروز و ظهور معنویشان می تواند آمادگی گسترده ای را برای تبلیغ و ترویج این فرهنگ در کشور فراهم آورد.

انتهای پیام